وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ ﴿۱۷۰﴾
و چون به منکران گفته شود: از کتابی که خدا نازل کرده است پیروی کنید، گویند: نه، از آنچه پدرانمان را معتقد به آن تشخیص دادهایم پیروی میکنیم؛ اگر پدرانشان چیزی درک نمیکرده و هدایت نیافته بودند، چطور(1)؟26
بَقَرَه (2)
170
مفهوم آیه به بیان دیگر در آیات 104 مائده(5) و 23 و 24 زخرف(43) آمده است.
وَ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَ نِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ ﴿۱۷۱﴾
داستان [دعوت تو در مقابل] این انکارورزان، داستان کسی است که چارپایی را که جز بانگی و آوایی نمیشنود، صدا میزند؛ کر و گنگ و کورند(1) و بیخرد هستند(2).26
بَقَرَه (2)
171
صمّ: جمع اَصَمّ، بکم: جمع اَبکم و عمی: جمع اعمی به معنی ناشنوا و گنگ و نابینا.
به آیه 179 اعراف(7) توجّه فرمایید.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَ اشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ ﴿۱۷۲﴾
ای ایمانآوردگان، از نعمتهای پاکیزه که روزی شما کردهایم بخورید [و بیجهت پارهای از آنها را حرام تلقّی نکنید] و خدا را سپاس گزارید(1)، اگر تنها او را بندگی میکنید.26
بَقَرَه (2)
172
به آیه 7 ابراهیم(14) توجّه فرمایید.
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿۱۷۳﴾
[خدا] تنها مردار، خون(1)، گوشت خوک و آنچه [به هنگام ذبح] نام غیر خدا بر آن برده شده(2) [و برای سلامت و خوشآمد طاغوتها قربانی شده باشد]، بر شما حرام کرده است؛ و هر که با بیمیلی و بدون تجاوز [از حدِّ سدّ جوع] ناگزیر [از خوردن] گردد، گناهی مرتکب نشده است، که خدا آمرزگاری است مهربان.26
بَقَرَه (2)
173
از آیه 145 انعام(6) به دست میآید که منظور خونِ ریخته شده است، نه خونی که به مقدار کم در گوشت وجود دارد.
به زیرنویس آیه 4 مائده(5) توجّه فرمایید.
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَ يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ ﴿۱۷۴﴾
کسانی که محتوای کتابی که خدا نازل کرده است پنهان میدارند و آن را به بهایی ناچیز معامله میکنند، [تا ارتزاق کنند، در حقیقت] آتش است که فرومیبرند و خدا روز رستاخیز نه سخنی با آنان خواهد گفت(1) و نه [از پلیدی گناه] پاکشان میگرداند؛ و مجازاتی دردناک خواهند داشت(2).26
بَقَرَه (2)
174
در جمله «لا یکلمهم اللّه » منظور سخن گفتنی است که مایه سرور باشد، اگر نه خدا با انکارورزان و منافقان نیز در قیامت سخن میگوید؛ به آیات 22 انعام(6) ، 28 یونس(10) و 92 حجر(15) توجّه فرمایید. بدین قرار این آیات، تناقضی با آیه مورد بحث ندارد.
معنی و مفهوم این آیه به بیان دیگر در آیه 159 بقره(همین سوره) نیز آمده است.
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَ الْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ﴿۱۷۵﴾
آنان گمراهی را به [بهای] هدایت و مجازات را به [بهای] آمرزش خریدهاند؛ چه صبری در برابر آتش دارند(1)!26
بَقَرَه (2)
175
وزن «ما اَفعَلَ» وزن تعجّب است و همین یک بار در قرآن آمده؛ در این وزن از کلمات قصار و گُهربار امام علی(ع) نقل است: «ما أکثَرَ العِبَر و ما أقَلَّ الاِعتِبار !» چه فراوانند عبرتها و چه اندک است عبرت آموزی؛ و نیز «إذا کُنتَ فی إدبار ٍ و المَوتُ فی إقبال ٍ، فَما أسرَعَ المُلتَقی !» هنگامی که تو به دنیا پشت کردهای و مرگ به سوی تو رو آورده است، وه چه ملاقات سریعی !. وزن دیگر تعجّب « اَفعِل بِ» است که در آیات 26 کهف(18) و 38 مریم(19) آمده است.
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ ﴿۱۷۶﴾
آن [مجازات] بدین سبب است که خدا کتاب [آسمانی] را به حق نازل کرده است [و ناسپاسیاش کردند]؛ و آنان که درباره آن اختلاف ورزیدند، در ستیزهای بیپایان درافتادند.26
بَقَرَه (2)
176